Ünlüler Nedir, Türkçede Ünlü Harfler Hangileridir?

Sponsorlu Bağlantılar
Konu İçeriği: Ünlüler Nedir, Türkçede Ünlü Harfler Hangileridir?, Türkçede sesler, ünlüler ve ünsüzler olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Ünlülerin Nitelikleri Ses yolunda herhangi bir engele..

Türkçede sesler, ünlüler ve ünsüzler olmak üzere iki ana gruba ayrılır.

Ünlülerin Nitelikleri

Ses yolunda herhangi bir engele çarpmadan çıkan seslere ünlü denir. Türkçede sekiz ünlü vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü.

Ünlüler şu biçimde sınıflandırılır:

A. Çıkış yeri ve dilin durumuna göre:

  1. 1. Kalın ünlüler: a, ı, o, u.

  2. 2. İnce ünlüler: e, i, ö, ü.

B. Dudakların durumuna göre:

  1. 1. Düz ünlüler: a, e, ı, i.

  2. 2. Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü.

C. Ağzın açıklığına göre:

  1. 1. Geniş ünlüler: a, e, o, ö.

  2. 2. Dar ünlüler: ı, i, u, ü.

Uzun Ünlü: Kökeni Türkçe olan kelimelerde uzun ünlü yoktur. Uzun ünlü, Arapça ve Farsçadan Türkçeye giren kelimelerde görülür: şair (şa:ir), numune (numu:ne), iman (i:man). Bu örneklerde iki noktadan önceki harfin gösterdiği ses uzun ünlüdür ve uzun söylenir. Ancak, birçok kelimede uzun ünlü kısalmıştır: beyaz, hiç, rahat, ruh. Bu örneklerdeki koyu harflerle belirtilen sesler, alındıkları dilde uzun oldukları hâlde Türkçede kısa söylenir.

Uzun ünlülü kapalı hecelerle biten kelimeler ünlüyle başlayan ek aldıklarında veya yardımcı fiillerle kullanıldıklarında, açık duruma dönüşen hecenin ünlüsündeki uzunluk, ayraç içerisindeki söyleyişte gösterildiği gibi çoğunlukla yeniden ortaya çıkar: esas / esasen (esa:sen); hayat / hayatı (haya:tı); kanun / kanuni (ka:nu:ni); ruh / ruhum (ru:hum); usul / usulü (usu:lü); vicdan / vicdanen (vicda:nen); ahbap olmak (ahba:b olmak), hitap etmek (hita:b etmek). Bazı örneklerde bu durumda da kısalma görülür: beyaz / beyazı, can / canım, kitap / kitaba, meydan / meydana.

Uzun ünlüler, genellikle yazıda gösterilmez: adalet (ada:let), badem (ba:dem), beraber (bera:ber), idare (ida:re), ifade (ifa:de), işaret (işa:ret), kaide (ka:ide), numune (numu:ne), rica (rica), şair (şa:ir), şive (şi:ve), şube (şu:be), vali (va:li), vefa (vefa).

Ünlemlerde ünlemin şiddetini ve hecenin uzunluğunu ifade etmek üzere iki veya üç ünlü yan yana gelebilir: ooh, aaah. Bu tür örneklerde ünlüler ayrı ayrı değil uzun olarak söylenir.

Türkçedeki Ünlü ve Ünsüzlerin Özellikleri

 

 

Türkçede sesler, ünlüler ve ünsüzler olmak üzere iki ana gruba ayrılır.

 

Ünlülerin Nitelikleri

 

Ses yolunda herhangi bir’ engele çarpmadan çıkan seslere ünlü denir’. Türkçede “a, e, ı, i, o, ö, u, ü” olmak üzere sekiz ünlü vardır’.

 

Kalın ünlüler, dilin geriye çekilmesiyle; ince ünlüler, dilin ileri doğru itilmesiyle oluşur.

 

Dudaklar’ düz durumdayken çıkan ünlüler düz; büzülüp yuvarlaklaşmış durumdayken çıkan ünlüler de yuvarlak ünlüdür.

 

Alt çenenin açık ve ağız boşluğunun geniş durumunda çıkan ünlüler geniş; alt çene az açık ve ağız boşluğu darken çıkan ünlüler de dar’ ünlüdür.

 

Bu sınıflandırmaya göre her ünlünün üç özelliği vardır:

 

Ünsüzlerin Nitelikleri

 

 

Çıkış sırasında bir engele (ses yolunun kapanması veya açılması) takılan ve bu engel sayesinde şekil alan seslere ünsüz denir’.

 

Tek başlarına telaffuz edilemezler (özellikle süreksiz olanlar); kendilerinden sonra gelen “e” ünlüsü yardımıyla dile getirilirler.

 

Türkçede “b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, 1, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z” olmak üzere 21 tane ünsüz vardır’.

 

Ünsüzler birkaç başlık altında sınıflandırılırlar.

 

Ses Tellerinin Durumunu Göre Ünsüzler

 

Türkçede ünsüzler, ses tellerinin titreşime uğrayıp uğramamasına göre sert (tonsuz) ve yumuşak (tonlu) ünlüler olmak üzere ikiye ayrılır:

1. ”ç, f, h, k, p, s, ş, t” sert ünsüzleri, ses telleri titreşmeden oluşurlar.

2. ”b, c, d, g, ğ, j, 1, m, n, r, v, y, z” yumuşak ünsüzleri, ses tellerinin titreşmesiyle
oluşurlar.

 

Çıkaklarına Göre Ünsüzler

 

Bir’ ünsüzün boğumlanma noktasına o ünsüzün çıkağı denir’. Çıkak bakımından ünsüzler dörde ayrılır:

1.                           Dudak ünsüzleri:          b, f, m, p, v

2.                           Diş ünsüzleri:                c, ç, d, j, n, s, ş, t, z

3.                           Damak ünsüzleri:        g, ğ, k, 1, r, y

4.                           Gırtlak ünsüzü:            h

 

Ses Yolunun Durumuna Göre Ünsüzler

 

Ünsüzlerin oluşumu sırasında ses yolu ya kapalıdır’ ya da dardır’. Buna göre ünsüzler ikiye ayrılır:

1.Sürekli ünsüzler: Ses yolunun daralma durumunda oluşan ünsüzlerdir’: f, ğ, h, j, 1m,n, r, s, ş, v, y, z

2. Süreksiz ünsüzler: Ses yolunun kapalı durumunda oluşan ünsüzlerdir’: b, c, ç, d, g, k

Türkçenin Ses Özellikleri

 

Türkçede iki ünlü yan yana bulunmaz. İki ünlünün yan yana bulunduğu “saat, kanaat, şecaat, maarif, aile” sözcükleri Türkçe değildir.

 

Kökeni Türkçe olan sözcüklerde uzun ünlü yoktur. Uzun ünlü, Arapça ve Farsçadan dilimize giren sözcüklerde vardır’.

 

Ancak Türkçede uzun ünlü bulunmadığı için   ”beyaz, hiç, rahat, birçok” gibi yabancı sözcüklerdeki uzun ünlüler Türkçede kısa telaffuz edilir.

 

Uzun ünlüler belli durumlar dışında gösterilmez.

Gösterilmeyenlere örnek: adalet, badem, beraber, şive, şube…

Gösterilenlere örnek: âdet, yâr’, âlem, şûra, hâlâ…

 

Türkçede kısaltmalar hariç İngilizcedeki “by” gibi ünlü bulundurmayan sözcük yoktur.

 

Türkçe sözcüklerde birinci heceden sonraki hecelerde o ve ö ünlüleri bulunmaz.

Türkçede sözcük başında iki ünsüz yan yana bulunmaz. Ancak “bre” ünlemi hariç, tren, fren, plân, grup, trafik, klan, kral gibi sözcükler Türkçe değildir.

 

Türkçede “m, ğ, 1, c, f, r, v, j, p, ş, h, n, z” ünsüzleriyle sözcük başlamaz. Bu ünsüzlerle başlayan sözcükler ya Türkçe değildir ya da Türkçe ise değişime uğramıştır.

 

Türkçede “b, c, d, g” ünsüzleriyle sözcük bitmez.

 

“g, k, l ve t” seslerinin ince ve kalın olmak üzere ikişer şekilleri vardır, ama birer harfle karşılanırlar.

 

Türkçede f, h, j, v sesleri bulunmaz.

 

Büyük ve Küçük Ünlü Uyumu

 

Ünlülerin düzlük-yuvarlaklık,  kalınlık-incelik ve darlık-genişlik özellikleri iki ses uyumunda karşımıza çıkar:

 

Büyük Ünlü Uyumu

 

Bir- kelimenin birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın; ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur’. Buna büyük ünlü uyumu adı verilir.

 

“adım, ağız, ayak, boyun, boyunduruk, burun, dalga, dudak, duvak, kırlangıç; beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük” sözcükleri büyük ünlü uyumuna uyan sözcüklerdir’.

 

Büyük ünlü uyumuna aykırı bazı Türkçe kelimeler de vardır:

 

“anne, dahi, elma, hangi, hani, inanmak, kardeş, şişman” sözcükleri zamanla ses değişikliğine uğramıştır.

 

Birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

 

“açıkgöz, bilgisayar-, çekyat, hanımeli.”sözcüklerinde ünlü uyumu aranmaz.

 

“-gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor, -daş, -ki” ekleri büyük ünlü uyumuna uymaz.

akşam-leyin, bakla-gil-ler, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor, akşamki, meslektaş gibi.

 

Büyük ünlü uyumuna girmeyen kelimelere gelen ekler, kalınlık incelik bakımından son hecenin ünlüsüne uyar’:

 

adalet-li, anne-si, kardeş-lik, meslektaş-imiz, şişman-lık gibi.

 

Son ünlüleri kalın şuadan olmasına karşın incelik özelliği gösteren bazı alıntı kelimeler ince ünlülü ekler alır’: alkol / alkolü, hakikat / hakikati, helak / helakimiz, kabul / kabulü, kontrol / kontrolü, protokol / protokolü gibi.

 

 

Küçük Ünlü Uyumu

 

Küçük Ünlü Uyumu Kuralı İki Yönlüdür:

 

1. Bir’ kelimenin ilk hecesinde düz ünlü (a, e, ı, i) varsa sonraki hecelerde de düz ünlü bulunur’.

 

“kayıkçı, ısırmak, ılıklaşmak, seslenmek, yelek, bilek, çilek” sözcükleri küçük ünlü uyumuna uyar.

 

2. Bir kelimenin ilk hecesinde yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) varsa bunu izleyen ilk hecede dar’ yuvarlak(u, ü) veya geniş düz (a, e) ünlü bulunur’.

 

“çocuk, odun, yorgunluk, yoklamak, yumurta, özlemek, güreşmek, sürmek” sözcükleri küçük ünlü uyumuna uyan sözcüklerdir

 

Küçük ünlü uyumuna aykırı bazı Türkçe kelimeler de vardır’.

 

“avuç, avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavur-, kavuş-, savur-, yağmur” zamanla v^vdeğişikliğine uğramıştır

 

Küçük ünlü uyumuna aykırı kelimelere getirilen ekler, kelimenin son ünlüsüne uyar’:

 

kavun-u, konsolos-luğ-u, mümin-lik, müzik-çi, yağmur-luk

 

“-ki” aitlik eki yalnızca birkaç örnekte küçük ünlü uyumuna uyar’: bugünkü, dünkü, öbürkü

 

Bu ünlü düzenleri ve ilk heceyi izleyen ünlüler çizelgede gösterilmiştir:

 

Bir’ sözcüğü oluşturan sesler Türkçede yan yana gelirken belli kurallara uyarlar’. Sesler arka arkaya gelirken bazılarıyla uyumlu bazılarıyla da uyumsuzdurlar; adeta birbirini iterler. Seslerin bu yan yana gelmesi sırasında bazı değişiklikler olur. Bunlara ses olayları denir.

 

İki heceli olup birinci hecesinde geniş (a, e, o, ö), ikinci hecesinde dar’ ünlü (ı, i, u, ü) bulunduran bazı Türkçe ve yabancı sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde sözcüğün vurgusuz hâle gelen ikinci hecesindeki dar’ ünlünün düşmesine ünlü düşmesi denir’. Buna hece düşmesi, orta hece düşmesi de denir.

Ağız>ağzı, burun>burnu,  alın>alnı, oğul>oğlu, gönül>gönlüm, beniz,>benzi, ömür>ömrüm,…

ileri-le-mek>ilerlemek, koku-la-mak>koklamak, kavuş-ak>kavşak, uyu>uyku, devir-> devril-…

 

Bazı Arapça sözcüklere (isim) yardımcı fiil getirildiğinde de hece düşmesi görülür:

Kayıp>kaybolmak, emir>emretmek, keşif>keşfetmek, sabır>sabretmek…

 

Ünlü Türemesi

 

Ünsüzle biten bir fiile -yor eki eklendiğinde fiil ile ek arasında ünlü türer.

koş-u-yor, gel-i-yor… Tek heceli bir sözcüğe -cık eki eklendiğinde sözcük ile ek arasında ünlü türer.

dar-a-cık, az-ı-cık…

 

Ünlü Daralması

 

Son sesi “a” veya “e” olan fiil kök ve gövdelerine, şimdiki zaman eki getirildiğinde sözcük sonundaki sesli daralır. Bunun sebebi “y”nin daraltıcı etkisidir’:

söyle -yo r> söylüyor      anla-yo r> anlıyor    yaşa –yor>yaşıyor

 

“de-” ve “ye-” fiil köklerine gelecek zaman, istek kipi, sıfat-fiil ve zarf-fiil eki getirildiğinde veya başka bir’ ek getirilip de araya —y— kaynaştırma harfi girdiğinde, bu sesler (a, e) daralarak ı, i, u, ü olur’.

de-yor>diyor, de-e>diye, de-en>diyen, de-e-lim>diyelim, ye-en>yiyen, ye-ince>yiyince,

ye-ecek>yiyecek

 

Not: deyince, deyip örneklerindeki e, yazıda korunur.

Not: ne-ye >niye sözcüğünde de daralma vardır

 

Ünsüz Sertleşmesi

 

Türkçe veya yabancı bir’ sözcüğün sonunda f, h, s, ç, ş, p, t, k ünsüzleri bulunuyor ve bu sözcüklere, yumuşak bir’ ünsüzle ( c, d, g) başlayan ek getiriliyorsa, ekin başındaki yumuşak ünsüz, sözcük sonundaki sert ünsüzün etkisiyle sertleşir.

 

Kat-gı>katkı, heves-den> hevesten, simit-ci> simitçi…

 

Ünsüz Yumuşaması

 

“p, ç, t, k” seslerinden biri ile biten Türkçe veya yabancı sözcüklere ünlü ile başlayan ekler (yapım veya çekim eki) getirilince, sözcük sonundaki sert ünsüz yumuşar’ ve “b, c, d, g, ğ”ye dönüşür’.

Ağaç>ağaca, çocuk>çocuğu, senet>senedin, tüfek>tüfeği…

 

Sanat,   millet,  devlet,   ahlâk,  cumhuriyet,  evrak,   hukuk,  sepet  gibi   bazı  yabancı sözcüklerde yumuşama olmaz: ahlâkım, merakımı, anketin, sanatı…

 

Sert ünsüzle  biten  özel  isimlerde  meydana gelen yumuşama yazıda gösterilmez, telaffuzdan anlaşılır: Gemlik’e, Ahmet’i…

Yumuşama, tek heceli kimi sözcüklerde yoktur.

ip-e, suç-u, et-e, ak-ı, at-a, ok-u, aç-ı, tok-a, alt-ında, birik-en, acık-an…

 

Ünsüz Türemesi

 

Türkçe sözcüklerde, kökte aynı ünsüz yan yana bulunmaz. Ama af, his, zan, ret, hal, şık, gibi Arapça asılları cilt ünsüz barındıran (afv, redd, hiss, zann, hail, şıkk) ve Türkçede tek ünsüzle kullanılan sözcüklere ünlüyle başlayan ek veya yardımcı fiil getirildiğinde asıllarındaki ikinci sessiz ortaya çıkar’. Buna ünsüz türemesi denir: His>hissetmek, hissi- zan>zannetmek ,zannı- şık>şıkkı…

 

Türkçede iki ünlü yan yana bulunmaz. Ünlü ile biten bir sözcüğe yine ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde iki ünlünün arasına girerek telaffuzu kolaylaştıran ünsüzlere kaynaştırma harfidenir.

 

Kaynaştırma harflerimiz, “y, ş, n, s”dir.

 

Ali-y-e, liste-y-i, masa-y-a, kardeşi-n-i, defteri-n-e, su-y-u-n-un su-y-u, yolcu-n-un, gelme-y-e, altı-ş-ar, iki-ş-er, yedi-ş-er…

 

Ünsüz Düşmesi

 

sesi ile biten kimi sözcükler -cik veya -1 eki getirildiğinde sözcük sonundaki k’lerin düştüğü görülür’:

ufak>ufacık, alçak>alçal-, minik>minicik, küçük>küçül-, büyük>büyücek…

 

Dudak Ünsüzü Benzeşmesi

 

Bir’ dudak ünsüzü olan “b” sesinin, kendinden önceki hecedeki “n” sesini “m”ye dönüştürme sidir. Daha çok yabancı sözcüklerde (özellikle Farsça) görülür. Buna gerileyici ses benzeşmesi denir.

 

Saklanbaç>saklambaç, dolanbaç>dolambaç, anbar>ambar,canbaz>cambaz, anbe>amber, çeharşenbe>çarşamba…

 

İstanbul, Safranbolu, Zeytinburnu, düzenbaz, sonbahar, bin bir, binbaşı, onbaşı gibi sözcüklerde söyleyişte m’ye doğru bir kayma olmasına rağmen yazıda yine “n” korunur.

 

Ulama

 

Ünsüzle biten sözcüklerden sonra ünlü ile başlayan sözcükler gelirse, önceki sözcüğün son ünsüzü, sonraki sözcüğün ilk ünlüsüne bağlanarak okunabilir’. Bu durum konuşma dilinde kendiliğinden olurken şiir dilinde özellikle -bazen vezin gereği- yapılır. Buna ulama denir’.

Markette   nüç kilo eri_kaldım

 

Ulama yapılacak sözcükler arasında hiçbir noktalama işareti olmamalıdır’. Aşağıdaki cümlede ulama yoktur’.

Ben, onu aradığımı söylemedim ki.

Türkçede sesler, ünlüler ve ünsüzler olmak üzere iki ana gruba ayrılır.

Ses yolunda bir engele çarpmadan çıkan sese ünlü denir. Türkçede sekiz ünlü vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü

Ünlüler şu biçimde sınıflandırılır:

A. Dilin durumuna göre:

  1. 1.Kalın ünlüler: a, ı, o, u
  2. 2.İnce ünlüler: e, i, ö, ü

B. Dudakların durumuna göre:

  1. 1.Düz ünlüler: a, e, ı, i
  2. 2.Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü

C. Ağzın açıklığına göre:

  1. 1.Geniş ünlüler: a, e, o, ö
  2. 2.Dar ünlüler: ı, i, u, ü

Ünlülerin nitelikleri aşağıdaki çizelgede toplu olarak gösterilmiştir:

 

Düz Yuvarlak
Geniş Dar Geniş Dar
Kalın    a ı o u
İnce    e i ö ü

Türkçenin Ses Özellikleri

 

Türk alfabesindeki harfler, gösterdikleri seslerin ağızdan çıkışına göre “ünlü” (sesli) ,”ünsüz” (sessiz) diye ikiye ayrılır.

ÜNLÜ HARFLER

1. Türkçede 8 ünlü harf vardır: “a, e, ı, i, o, ö, u, ü” Bunlar ağızdan çıkış durumlarına göre,

a) Kalın-ince ünlü: Ünlü,dil ağızda geriye doğru çekilerek çıkmışsa kalın ünlü adını alır.Bunlar “a, ı, o, u” ünlüleridir.

Ünlü, dil ağızda öne doğru bir durum alarak çıkmışsa ince ünlü adını alır. Bunlar “e, i, ö, ü” ünlüleridir.

b) Düz-yuvarlak ünlü: Ünlü,ağızdan çıkarken dudaklar düz durumdaysa düz ünlü adını alır. Bunlar “a, e, ı, i” ünlüleridir.

Ünlü, ağızdan çıkarken yuvarlak bir durum alıyorsa yuvarlak ünlü adını alır. Bunlar “o, ö,u, ü” ünlüleridir.

c) Geniş-dar ünlü: Ünlü,ağızdan çıkarken çene açıksa ünlüler geniş ünlü adını alır. Bunlar “a, e, o, ö” ünlüleridir.

Ünlü ağızdan çıkarken çene daha az açılıyorsa ünlüler dar ünlü diye adlandırılır. Bunlar “ı, i, u, ü” ünlüleridir.

Türkçeyi diğer dillerden ayıran özelliklerin başında ses uyumları gelir. Türkçede dört çeşit ses uyumu vardır:

Şemada Gösterelim:
 

1- BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU (Kalınlık-incelik, artlık-önlük uyumu)

Sözcükteki tüm ünlülerin kalınlık ve incelik bakımından gösterdiği uyumdur.

* Bir sözcüğün ilk ünlüsü kalınsa öteki ünlüleri kalın, ilk ünlüsü ince ise sonrakiler de ince olur.
Anlayışınızdan, soyunuz; sevgisiyle, güzelliğinizden.

* Büyük ünlü uyumu yalnızca Türkçe sözcükler için geçerlidir. Kimi kuraldışı durumları da vardır.
anne (ana) , kardeş (karındaş), elma (alma), helva (halva) … sözcükleri Türkçedir. Bu durum, bu sözcüklerin incelmesinden kaynaklanır.

* Tek heceli sözcüklerde bu uyum aranmaz. (tok,gel,bak …)
* Yabancı sözcükler bu uyuma uymaz.
çiroz, telefon, edebiyat, sosyoloji,televizyon,aferin ,meydan,kıyafet …

*Bileşik sözcüklerde çoğunlukla bu uyum aranmaz.
yapıvermek, gecekondu, ilkokul,açıkgöz,külbastı …

Eklerde Büyük Ünlü Uyumu

Ekler eklendikleri sözcüklerin ünlülerine göre uyum sağlar.
Eklerin inceliği ve kalınlığı köke göre değişir,incelir,kalınlaşır.

Örn: defter-ler, kapı-lar, sıra-lar

NOT: 
* Türkçe olmayan sözcüklere gelen ekler, son ünlüye göre uyum gösterirler.
Örn: Kalem-ler, cüzdan-lar,kitap-lık,kalem-lik …

* Kimi ekler,büyük ünlü uyumuna uymaz.

-yor : isti-yor (iste-yor değil) Ulama eki alır.
oturu-yor, arı-yor …
-leyin: sabah-leyin (sabah-layın değil)
-ki: akşam-ki (akşam-kı değil)
bazı sözcüklerde yuvarlaklaşır dünkü,öbürkü
-gil: Hasangil (Hasan-gıl değil)
-ken: uyurken (uyur-kan değil)
-ımtrak: yeşilimtrak yeşil-ımtrak değil) Bu ekin yalnız i ünlüleri değişir. Mor-umtrak
-deş: kardeş (kar-daş değil)

2- KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU (Düzlük-yuvarlaklık uyumu)

Ünsüzlerin düzlük-yuvarlaklık,darlık-genişlik bakımından uyumudur.

* Düz ünlülerden sonra düz ünlüler gelir.
kapıcı,pencere,sıralamak
* Yuvarlak ünsüzlerden sonra düz-geniş,dar-yuvarlak gelir.
övünç,borazan,çopur
* Türkçede o,ö sesleri sadece ilk hecelerde bulunur.
* -yor eki,uyumu bozar,-yor’ dan sonra gelen ekler bu eke uyar.
duru-yor-du ,ötü-yor-du, geli-yor-du

3- ÜNSÜZ UYUMU

Türkçe kelimelerde tonlu (sedalı) ünsüzler (b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z) tonlu ünsüzlerle; tonsuz (sedasız) ünsüzler (ç, f, h, k, p, s, ş, t) tonsuz ünsüzlerle yan yana gelebilir. Buna ünsüz uyumu veya ünsüz benzeşmesi denir. Örnek: aş-çı, at-kı, iş-çi, taş-tan, Türk-çe.

4- ÜNLÜ – ÜNSÜZ UYUMU

1- Türkçe kelimelerde kalın ünsüzlerinin kalın ünlülerle (a, ı, o, u); ince ünsüzlerinin ince ünlülerle (e, i, ö, ü) aynı hecede bulunmasından ortaya çıkan bir uyumdur. Yani, a, ı, o, u ünlüleri g, k, ĺ ünsüzleriyle; e, i, ö, ü ünlüleri ġ, k, l ünsüzleriyle aynı hecede bulunmazlar. Bozgun, kuzgun, kapı, kırağı, tatlı; görüntü, gezi, güneşlik kelimelerinin söylenişine dikkat edilirse g, ğ, k, l seslerinin buradaki örneklerde aynı sesler olmadığı sezilebilir.

2- Türkçede o, ö ünlüleri (-yor eki dışında) sadece ilk hecede bulunur. İlk hece dışında o, ö sesleri olan kelimeler yabancı asıllıdır: balkon, biyografi, fizyoloji, konsol, konsültasyon, monitör, otomobil, profesör, traktör.

3- Türkçede uzun ünlü yoktur. İçinde uzun ünlü bulunan kelimeler yabancı asıllıdır: câhil, mâvi, millî, nâhoş, perîşân, şâir, târîh, vazîfe.
Bazı ses olaylarıyla ortaya çıkan â < ağa, âbi < ağabey, pekî < pek iyi, ile vârolmak, yârın kelimeleri istisnadır.

4- İnce a ve ince l sesleri yoktur: harften, hakikate, saati, sıhhatli, şefkâtini; alkollü, hâlâ, hayâl, normalde, plân. Örneklere dikkat edilirse kelimelere getirilen eklerin ünlü uyumuna uymadığı görülür.

5- Arapçadaki ayın ve hemze sesleri, Türkçede olmadığı için bunlar söylenmez, düşürülür. Bu seslerden önce ünlü olması durumunda ünlü, uzun okunur: bāzen, mānā, mēmur, şāir,tēsir, yâni. Arapçadan alınan kelimelerdeki ayın ve hemze kesme işaretiyle gösterilir. Ancak anlam karışıklığı olmayacak kelimelerde bunların kesmeyle yazılmasından -son zamanlarda- vazgeçilmiştir: san’at, ma’nâ, meb’ûs, me’mûr, neş’e, te’sîr, te’sîs > sanat, mana, mebus, memur, neşe, tesir, tesis.

6- Dilimizde iki ünlü yan yana gelmediği için ünlüyle biten kelimeler, ünlüyle başlayan ekler aldığı zaman araya y koruyucu ünsüzü girer: iki – y – e, soru – y – u, bekle – y – en, söyle – y –ecek.
Yan yana iki ünlünün bulunduğu kelimeler alınmadır: aile, ait, fail, fiil, muamele, şair, şiir, reis vb. gibi.

7- Türkçe bir hecede ancak bir ünlü bulunur. Aynı hecede iki ünlünün bulunduğu kelimeler alınmadır: kau-çuk, kua-för, koo-peratif, sua-re.

8- Kelime kökünde ikiz ünsüz (şedde) yan yana bulunmaz: dikkat, himmet, şedde, bakkal, dükkan, millet, teşekkür.
Anne (<ana), belli, bellemek, elli (<elig) kelimeleri istisnadır.

9- Kelime kökünde ikiden fazla ünsüz yan yana gelmez: Elektrik, kontrol, quartz, sfenks, strateji, thyssen…gibi kelimeler batı kaynaklı dillerden alınmadır. Türkçe, sertlik gibi örneklerde yan yana gelen üç ünsüzden ikisinin kelime köküne, üçüncüsünün eke ait olduğuna dikkat ediniz.

10- Türkçe heceler ve kelimeler iki ünsüzle başlamaz: blok, bravo, grup, klâsik, kral, kontrat, spor, stop, stres, plâj, program, tren,…gibi kelimeler, başka dillerden alınmadır. Ağızlarda bu iki ünsüz arasında bir ünlü türetilir: kıral, sipor, tiren,…

11- Türkçede kelime başında c, ğ, l, m, n, ñ, r, z sesleri bulunmaz. Çocuk dili kelimeleriyle (cici, mama, meme, ninni,…) nine ve ne ile ne’denyapılan kelimeler (nasıl (<ne asıl), ne, neden, nere, nereden, nereye, nice, niçin, nine, nitelik kelimeleri istisna oluşturur.
Alınma kelimelere örnekler: cam, can, cehennem, lâf, limonata, lira, makine, marul, metal, naylon, nohut, numara, reçel, romantik, rol, vakum, vaziyet, vazo, zaman, zarar, zor, zeytin.

12- Türkçe kelimelerin sonunda b, c, d, g ünsüzleri bulunmaz. Alıntı kelimelerdeki bu sesler sert karşılıkları olan p, ç, t, k ünsüzlerine çevrilir: Ahenk (< âheng), fert (< ferd), ihraç (< ihrâc), kitap (< kitâb), kalp (<kalb), levent (< levend).
Kelimenin ünlüyle başlayan bir ek alması hâlinde sert ünsüzler yumuşayarak eski şekline döner: ihtiyâc > ihtiyaç > ihtiyacı; mektûb > mektup > mektuba, reng > renk > rengi gibi.
Ad, sac, od, öd gibi kelimeler istisnadır.

13- Türkçede f, h, j, v sesleri bulunmaz: Fal, film, filiz, fizik; hakikat, hamur, havlu, jeton, jüri, pijama, plâj; vicdan, vida gibi kelimeler alınmadır. Yabancı dillerden alınan kelimelerde görülen j sesi halk ağzında c olarak söylenir. Türkçe kelimelerdeki v sesi, ya b’den, ya g/ğ’dan değişmiştir ya da vur- örneğinde olduğu gibi türemiştir: öfke (<öbke), yufka (< yubka);dahi (< takı), han (< kan), hatun (< katun), hani (< kanı); ev (< eb), var- (< bar-), ver- (< bir) döv- (< döğ-) vur- (<ur-), ev (< eb).

14- Hece ve kelime sonunda, aşağıdaki ünsüz çiftleri dışında ünsüz grupları bulunmaz:
-lç, -lk, -lp, -lt: ölç; ilk, kalk; alp, kulp; alt, bunalt, salt.
-nç, -nk, -nt: dinç, genç, gülünç, sevinç; denk; ant, kunt.
-rç, -rk, -rp, -rs, -rt: sürç, burç; bark, görk, Türk; sarp, serp; sars, pars, ters;art, kart, kurt, ört, yırt, yurt,yoğurt.
-st: ast, üst.
Aşk, arş, çift, disk, felç, film, fötr, harf, lüks, misk, modernizm, popülizm, risk, şevk, tolerans gibi kelimeler, Türkçenin bu ses özelliğine uymayan alınma kelimelerdir.  Arapçadan ve batı dillerinden alınan kelimelerden bu ses özelliğine uymayanlar, araya bir ünlü getirilmek suretiyle Türkçeye uydurulmuştur. Bunlara ünlüyle başlayan bir ek veya kelime gelirse türetilen ünlüler düşer: akıl (< akl) – aklı, fikir (<fikr) – fikre, ömür (<ömr) – ömrü, seyir (<seyr) – seyret-, şükür (< şükr) – şükretmek; film (< film), lüküs (< lüks), moderin (< modern).

15- I ünlüsü Türkçeye özgüdür. Batı dillerinin pek çoğunda, Arapçada ve Farsçada ı yoktur: Çıkış, ılık, sıcak, yıldırım, yıldız gibi kelimeler Türkçedir.

16- Tabiat taklidi kelimeler için ses özellikleri açısından herhangi bir sınırlama yoktur. Bunlar hangi sesle başlarsa başlasın, içinde hangi ses bulunursa bulunsun Türkçe kabul edilir: dank, fıs fıs, fingirti, fiskos, fokurtu, hışırtı, hoppala, horultu, lak lak, lıkır lıkır, melemek, miyavlamak, oh, öf, püf, püfür püfür, rap rap, şırıl şırıl, vıdı vıdı, vızır vızır, zırıl zırıl, zonklamak.

17- Çocuk dili kelimelerinde de ses özellikleri aranmaz: baba, bibi, cici, dede, lala, kaka, nene, mama, meme,…
Türkçeye, diğer dillerden giren kelimelerin pek çoğu bu ses özelliklerinden birine veya birkaçına uymaz. Dolayısıyla Türkçenin ses özelliklerini bilenler, sözlüğe bakmadan kelimenin Türkçe olup olmadığını (tesadüfen uyanlar dışında) kolaylıkla anlayabilirler. Aşağıdaki kelimeler, karşılarında sıralanan sebeplerden dolayı Türkçe değildir:

Vilâyet : 
1. Ünlü uyumu yok.
2. â uzun ünlüsü var.
3. v sesi var.

Monitör : 
1. Başta m sesi var.
2. Ünlü uyumu yok.
3. İlk heceden sonra ö sesi gelmiştir.

Heyecân: 
1. h sesi var.
2. Ünlü uyumu yok.
3. Uzun ünlü var.

Mürâcaat :
1. Ünlü uyumu yok.
2. Başta m sesi var.
3. İki ünlü yan yana gelmiştir.
4. Uzun ünlü var.

Teşekkür :
1. Düzlük – yuvarlaklık uyumu yok.
2. İkiz ünsüz var.

Buradasınız: Anasayfa / Dersler|Ödevler / Ünlüler Nedir, Türkçede Ünlü Harfler Hangileridir?
Editör: Gezginler | Tarih: 06/01/2010
Sponsorlu Bağlantılar

Mutlaka Bunları da Okuyun - Konuyla Alakalı Benzer Yazılar

Konu Başlığı: "Ünlüler Nedir, Türkçede Ünlü Harfler Hangileridir?"

Sizden Gelenler: 1 Yorum
Sizde Yorum Yapın!
  1. mehmetçan diyor ki:

    çok güzel olmuş

Yorum Yapın


XHTML: Şu Etiketleri Kullanabilirsiniz:: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Current month ye@r day *

  • Önemli Uyarı